Anasayfa
 MTBTR'de Bugün 
 Fotoğraflar 
2014 Bisiklet Katalogu
   
 
 Kurallar   IK   Biz Kimiz   İletişim ve Yardım   Hoş Geldin, üye girişi yapın Üye Girişi
 
24 . Eylül . 2017  
Matematik, Ön ve Arka Vites
Vites 1

Matematik, Ön ve Arka Vites

Yazar: Cüneyt Kazokoğlu
29.12.2003

Bu yazımızla birlikte iki yazılık bir vites serisine giriyoruz. Birinci yazıda vites sisteminin matematiği, ön ve arka vites attırıcı hakkında teknik bilgi, ikinci yazımızda ise markalar arası farklar ve vites elciklerine değineceğiz.

Öncelikle vites sayısı konusuyla giriş yapalım. Bu konu herhalde bisiklet alırken karşımıza çıkan ilk noktalardan. 21 vitesli, 24 ya da 27 vitesli konuşmaları, tartışmaları hepimizin aşina oldugu durumlardır. Peki bunlar ne demek, ne ifade ediyor? Öncelikle sayılar nasıl hesaplanıyor? Elbette son derece basit bir şekilde, önde 3 ayna dişlisi, arkada da modeline göre 7-8-9 ruble dişlisi sayısının birbiriyle çarpımı 21-24-27 sayılarını veriyor.

Ayna dişlileri
Ayna dişlileri
Büyük boyut için tıkla!

Bu aşamada iki tane soru cevaplamamız gerekiyor:

Vites Sayısı

Vites sisteminin arkasında ve doğuşunda aslında iki sebep yatıyor: Özellikle yokuş çıkarken düşük kombinasyonlar, yani örneğin önde 22 arkada 30 dişli kombinasyonları pedalı çok daha kolay çevirmemizi sağlıyorlar, öte yandan bununla beraber olarak bir pedal çevirişte aldığımız mesafe kısalıyor. Yani arabalardaki vites sisteminin aynısı, devir artımı ve bir devirle alınan mesafenin azalması. Mesafe konusuna aşağıda eğileceğiz. Bu birinci sebep. İkinci sebep ise pedal çevirme devri, teknik –ve İngilizce’den birebir çevirildiği için hiç hoşuma gitmeyen- tabiriyle kadens. Değişik vites kombinasyonları bisikletçiye değişik yokuş açılarında, değişik kullanım özelliklerine göre ve farklı hızlarda daha çok seçenek sunuyor, en uygun vites kombinasyonunu bulmakta kolaylık sağlıyor, bu da bisikletçinin pedal devrini yolun eğimi, sathı, anlık hız gibi verilerden bağımsız olarak sabit tutmasını sağlıyor.

9
9'lu kaset
Büyük boyut için tıkla!

Vites Oranları

Bu sorunun cevabı aşağıdaki çizelgede yatıyor. Çark sistemlerinin çalışmasındaki hesap aslında çok basittir. Bir misal vermek gerekirse: Modelden modele değişmekle birlikte orta ayna dişlisi 32 diş, orta ruble dişlisi 18 dişse, 32 / 18 = 1,78 sayısını verir. Bu sayının dağ bisikletlerinde kullanılan 26 inçlik jant ölçüsüyle çarpımı bu vites kombinasyonunun (32:18) katsayısını verir, yani 1,78 x 26 = 46,28.

Bisikletimizde doğal olarak 27 vitesin her biri için böyle bir katsayı vardır. Her katsayı bisikletin bir pedal cevirişte o vites kombinasyonunda ne kadar mesafe katettiğini gösterir. Bunun icin bu katsayıları pi sayısıyla çarpmak yeterli. Yukarıdaki örneği devam ettirmek gerekirse 46,28 x 3,14 = 145,32’dir. Tabii başta jant ölçüsünü 26 inç olarak verdiğimizden ötürü bu sayıyı da santimetreye çevirmek için 2,54’le çarpmak gerekir. Aşağıdaki tabelada 27 vitesli standart bir bisikletteki vites kombinasyonlarını, bu kombinasyonların katsayılarını ve yine bu kombinasyonlarda bir pedal çevriminde katedilen mesafeyi metre biriminden görebilirsiniz.

Vites kombinasyonları
Vites kombinasyonları
Büyük boyut için tıkla!

Gelelim başta sorduğumuz soruya, 27 vites kombinasyonuna sahip bir bisiklet gerçekten 27 vitesli mi? Yukarıdaki çizelgede de görüldüğü üzere aynı katsayıya ve mesafeye sahip kombinasyonlar var, yani mümkün olan 27 vites kombinasyonunun bazıları aslında matematiksel olarak birbirinden farklı değiller. Yukarıdaki teknik özelliklere sahip bir bisiklet, yani 3x9 ve aynı dişli sayılarıyla aslında 23 farklı kombinasyona sahip.

15 Şubat 2010’da ek: Bu aşamada kısaca vites oran genişliğinden de bahsedelim. Bu değer bir vites sisteminin ne kadar geniş bir sahada vites oranı sunduğunu gösteriyor. Çok basit bir şekilde, en düşük ve en yüksek viteslerin katsayılarının birbirine oranları olarak hesaplanıyor. Yani yukarıdaki çizelgeyi temel almak gerekirse 22/32 kombinasyonunun katsayısı 17,88 iken 44/11 kombinasyonunun katsayısı 104. Vites oran yelpâzesi de 104 / 17.88 = 5.82. Vites oran yelpâzesi yüzde ile verildiğinden bu durumda önde 22/44 arkada ise 11/32’lik bir dağ bisikleti vites kombinasyonunun oran genişliği %582 oluyor. Bu değer haliyle yol bisikletlerinde ya da gezi bisikletlerinde daha düşük.

Vites sistemine bu girişi yaptıktan sonra ön vites ve arka vitesi inceleyelim. Söylenmesi gereken piyasada 2 tane büyük marka olduğu. Bunlardan birincisi daha yaygın olan Shimano, ikincisi SRAM. Bunların yanında Paul, Suntour gibi markalar da var. Belki değinilmesi gereken bir nokta da bu markaların hepsinin arka vites attırıcı ürettiği, ön vites attırıcı üretenler Shimano ve Suntour. Teknik olarak aralarında farklar elbetteki var, ama aşağıda anlatacağımız özellikleri itibariyle sistemin çalışması ve prensipleri açısından aynı temele dayanıyorlar.

Ön vites:

Ön vites attırıcı zinciri aynakolun üç dişlisi arasında değiştirmeyi sağlar. Ön vites ayarı, çalışması icin gerekli en iyi konum gibi sorularınıza ön vites
yazımızdan cevap bulabilirsiniz.

Ön vites attırıcının çalışma sistemi –aynı arka vites attırıcıda da göreceğimiz gibi- gidondaki elcikten gelen tel ile attırıcının yayı arasındaki güç dengesine dayanıyor. Gidondaki vites elciğinden yapılan hamleyle ön vites attırıcıya giden tel çekiliyor ya da gevşetiliyor. Çekilmesi durumunda kafes yukarı kalkıyor, telin bırakılması durumunda ise yay teli çekerken kafesi aşağı indiriyor. Ayna dişlilerine paralel yürüyen bu hareketler kafesin ortasından geçen zinciri istenen dişlinin üzerine getiriyor.

Shimano XT ön vites attırıcı
Shimano XT ön vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Ön vites attırıcıların belirli özellikleri var. Bunlardan birincisi gidondan gelen telin geliş yönü. Bu özellikleriyle ön attırıcılar Top Pull ve Down Pull olarak ikiye ayrılıyorlar. Top Pull / üstten çekmeli attırıcılarda gidondan gelen tel bisikletin üst borusunu takiben yukarıdan ön attırıcıya ulaşıyor. Down Pull / alttan çekmeli modellerde ise tel bisikletin alt borusunu takip ediyor ve orta göbeğin altından yukarı dönüş yaparak ön attırıcıya ulaşıyor. Bunun yanında modellerine göre Dual Pull özelligi olan attırıcılar var, bunlar kadrodan bağımsız olarak hem üstten hem alttan çekmeli olarak çalışabiliyorlar.

Suntour FD-XCR504 ön vites attırıcı
Suntour FD-XCR504 ön vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Soru: Bu ayırım neden var ve bu işlevsel bir fark getiriyor mu?

Cevap: Öncelikle işlevsel hiçbir farkı yok. Üstten çekmeli olsun, alttan çekmeli olsun, ön vites attırıcının çalışma prensibinde hicbir fark yok, dediğimiz gibi tek fark telin geliş yönü.Ayırımın olması nedeni de bisikletin kadro yapısı. Bisikletinizde tellere bakacak olursanız göreceğiniz sey bunların kadronun belli bölümlerinde özel köprülerden / yuvalardan geçtiğidir. Bazı kadrolarda ön vites attırıcı teli için hazırlanmış bu yuvalar alt boruyu, bazılarında ise üst boruyu takip ederler, vites attırıcının modeli de ona göre seçilir. Yukarıdan gelen telin bir avantajı ön lastikten gelen çamur, toz vs. gibi etkilerden uzak olmasıdır.

Shimano XT E-tipi
Shimano XT E-tipi
Büyük boyut için tıkla!

İkinci bir özellik vites attırıcının hareket yönüyle ilgili. Bu açıdan da ön vites attırıcılar Top Swing, Down Swing ve E-Tipi olmak üzere üçe ayrılıyorlar. Aradaki fark çok basit, Top Swing / yukarı salınımlı vites attırıcılarda parçayı bisikletin kadrosuna bağlayan kelepçe vites attırıcının kafesinden daha aşağıda, Down Swing / aşağı salınımlı modellerde ise kelepçe kafesin seviye olarak üstünde yer alıyor. E-tipi ön vites attırıcılar ise tamamen ayrı bir tasarım. Bunlar orta mil ile kadro arasına sıkıştırılarak monte ediliyorlar.

Yukarı ve aşağı salınımlı modeller arasında çalışma prensibi olarak bir fark yok. Aşağı salınımlı modellerin avantajı kelepçe ve attırıcı aksamının biraz daha yukarıda olması nedeniyle kirden bir nebze uzakta kalması. Öte yandan bunlar her kadroya monte edilemiyorlar. Bunun sebebi özellikle tam süspansiyonlu kadrolarda suluk vidaları veya esneyen arka yapı nedeniyle sorun olasılığı. Sonuç itibariyle olarak yukarı veya aşağı salınımlı arasında pek bir fark yok.

E-tipi, yani orta mile takılan ön attırıcılar ise her şeyden önce kodlarında E harfi içeren ve attırıcının kelepçesi için de genişliğe sahip olan orta mile ihtiyaç duyuyorlar. Örneğin Shimano’nun orta mili BB-ES71-E kodundaki ikinci E harfi bu orta milin E-tipi ön attırıcılar için de uygun olduğunu gösteriyor.

Orta milin yanında kadronun da E-tipi ön attırıcıya uygun olması gerekiyor. Çünkü bu tip ön attırıcılar uygun kadrolarda bir vida aracılığıyla dönmeye, esnemeye karşı emniyete alınıyorlar. E-tipi ön attırıcıya uygun kadrolarda bu nedenle ayna dişlileri tarafında bir vida yuvası bulunur. Bu şekilde vidalama imkanı tanımayan kadrolarda E-tipi kullanım soruna yol açabilir.

Bunun yanında E-tipi ön attırıcıların bir dezavantajı da yükseklik ayarı yapılamaması. Dolayısıyla ayna dişlileri ve ön attırıcı birbirine uyumlu gruplardan seçilmek zorunda. Genel olarak büyük ayna dişlisinde 42 diş kapasiteli E-tipi ön attırıcılardan FD-M750-E ve M570-E 46 dişe kadar çıkabiliyorlar.

Değinilmesi gereken bir nokta da elbette özellikle alışveriş ve parça yenilemede önemli, kelepçenin çapı. Bu çap bisikletin kadrosuna uygun olmalı ki parça sabit bir şekilde bisiklete monte edilsin, düzgün çalışsın. Bu açıdan da modeller kadronun sele borusunun çapına göre örneğin 28,6mm-31,8mm ve 34,9mm olarak ayrılırlar. Bunun yanında yukarıda da belirttiğimiz gibi E-tipi ön attırıcılar için uygun orta mil ve kadro bulunması düzgün çalışma için şart.

Shimano XTR ön vites attırıcı
Shimano XTR ön vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Arka vites:

Gelelim arka vites attırıcıya. Yukarıda birkaç marka belirttik ve bunların temelde aynı sistemi kullandığından bahsettik. Arka vites sistemi bir paralelogramdan oluşuyor. Arka vites attırıcı paralelogram bir kafes şeklinde, içinde de açıkça görülen bir yay var. Ön vites attırıcı da olduğu üzere gidondaki elcikle çekilen ya da serbest bırakılan tel ile vites attırıcının kafesi içinde bulunan yay arasındaki güç dengesi kafesi, kafesle birlikte altında zincirin geçtiği ufak çarkları ruble dişlileri üzerinde kaydırıyor ve zinciri istenilen dişliye getiriyor.

Son modellerde dikkat edilmesi gereken nokta Shimano’nun 2003 yılında XTR ve XT ile piyasaya sürdüğü Inverse sistemli arka vites attırıcılarda bu işlemin tam ters yönde yürümesi. Yani yay, (Bu modellerde Shimano terminolojisinde “paradoks” yay olarak adlandırılıyor) telin serbest bırakılması sonucu kafesi ve zinciri “normal” attırıcılardakinin aksine yukarı çıkarıyor.

Shimano LX arka vites attırıcı
Shimano LX arka vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Arka vites ayar konusunda, doğru çalışması icin gerekenler konusunda atölye bölümümüzdeki yazımızdan bilgi alabilirsiniz. Yine bu yazımızda belirtildiği üzere Shimano ve SRAM modelleri arasında ufak bir fark var, vidaların yerleri. Bu Shimano’nun yeni XTR modellerinde de kullandıgı Inverse sisteminde de var. Arka vites attırıcının, yani kafesin pozisyonunu ayarlayan vidaların işlevleri birbirlerinden farklı ve değişiyor.

SRAM X0 arka vites attırıcı
SRAM X0 arka vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Shimano XTR arka vites attırıcı
Shimano XTR arka vites attırıcı
Büyük boyut için tıkla!

Söylenebilecek başka bir nokta arka vites attırıcının kadroya montajı olabilir. Kadrolarda arka attırıcı için iki türlü montaj imkanı vardır. Birincisi kadronun vitesin girdiği yerde bir yuvası vardır, bu yuva kadroya entegredir, ayrılmaz. Ikinci imkan vites kulakçığı denen parçadır, kadroda bu vites kulakçığı icin yapılmış vidalama yeri vardır, vites kulakçığı kadroya vidalanır, arka attırıcı da vites kulakçığına. Bu sistemin avantajı aşikar: Özellikle atölyedeki Arka Vites yazımızda da belirttiğimiz üzere arka attırıcının sorunsuz çalışması için arka attırıcının dişlilerinin ve zincirin üzerinden geçtiği zincirin dik bir çizgi çizmesi, paralel olması gerekmektedir. Aksi takdirde vites geçirirken sorun yaşanır. Bir düşüş esnasında arka vites attırıcıya gelen darbe, örneğin sağ tarafa devrilme durumunda, vites attırıcıya baskı uygular, bu baskı bazı durumlarda vitesin vidalandığı parçayı eğer. Vites direk kadroya vidalıysa eğilen parça kadronuz olur, arada vites kulakçığı varsa o eğilir. Eğilen kadroyu düzeltmek zordur, tehlikelidir. Kırılma ihtimali vardır, kırılmasa bile gözle görülemeyecek çatlaklar oluşabilir. Vites kulakçığını ise bükmek kolaydır, dikkatle yapılması gerekir ama kadro zarar görmez. Kötü durumdaki vites kulakçığı, ya da bükülürken kırılan vites kulakçığı icabettiğinde yenisiyle değiştirilebilir, kadro sağlam kalır.

Büyük boyut için tıkla!

Bu yazımızda vites sisteminin başlıca kısımları ön ve arka vites attırıcıları inceledik, bunlara teknik bir giriş yaptık, vites sisteminin matematiksel olarak neye yaradığını ve nasıl çalıştığını gördük. Önümüzdeki yazımızda ise vites sisteminin bir diğer parçası olan vites elciklerini inceleyecek ve vites üreticisi üç büyük marka, yani Shimano, SRAM ve Suntour arasındaki farkları yakından göreceğiz.

Suntour NRX850-GTB
Suntour NRX850-GTB
Büyük boyut için tıkla!


 

 
Yayın Sponsoru
  Teknoloji - Donanım

Elektrikli Dağ Bisikletleri Ne Getiriyor?
Elektrikli bisikletler son birkaç yıldır bisiklet dünyasındaki en önemli gelişmelerden sayılıyorlar. Bisiklete binen insan sayısın ... Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Ayakkabılar
“Dost başa bakar, düşman ayağa” derler, 51. yapılan TUR’da yarışan sporcular biz amatörlerin rakibimiz olamaz ama biz yine de ayak ...
Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Bisikletleri

Etixx – Quickstep


Marka / Model: Specialized Venge
Çekiş Sistemi: FSA K-Force Light aynakol / Shi ...
Devamı » » » 

Eki.14 Mavic, Fox, 661, Met ve Scott'ın...
Tem.14 Shimano Ultegra 6800 Testi
Haz.14 SRAM X0 2x10 Grup Testi
Haz.14 MTBTR'de Yazlık Testler
Şub.13 Merida 2013/14 Model Yılı Yenil...
Tem.12 99. Fransa Turu'nda Bisiklet ve ...
Haz.12 Sedona İstanbul Yollarda
Haz.12 Kaskı Doğru Takmak
Auğ.11 3x10 Shimano XT Testi
Tem.11 Mamut Trailers Testi
Nis.11 Shimano'nun İki Yeni Rüzgarlığın...
Şub.11 Specialized bgFit Deneyimi
Tem.10 Değişik Vites Oranları Ne Getiri...
Haz.10 Scott Genius LongTravel, Yeni Sc...
May.10 Sigma Topline 2209
Mar.10 DT Swiss & Schwalbe RideCamp
Ksm.09 Karbon Hakkında Soru-Cevap
Tem.09 AFC Ürünlerini Test Ettik!
Haz.09 Scott'ın 2010 Model Yenilikleri
Şub.09 Shimano'nun Yeni Orta Yolu: SLX
Eki.08 Fox 2009: Dünyanın En İyi XC Kom...
Haz.08 Sigma Sport Powerled Black Testi
Teknoloji - Donanım Arşivi

 

  Bu yayın 30756 kez okundu.
  Bu siteden yapılacak alıntılarda kaynak gösterilmesi ahlak kurallarına uygun olacaktır. Bu yazı yazarın sorumluluğundadır.
  Hukuki bir durumda MTBTR.com sorumlu tutulamaz.


 

 
  Yarış Dünyasından  |  Atölye  |  Panorama  |  Teknoloji - Donanım  |  Patika  |  Sağlık ve Antrenman  | 
  Biz Kimiz  |  İletişim ve Yardım  |  İnsan Kaynakları

Hukuki Şartlar & Gizlilik Hakları |  mtbtr.com™ 2001 - 2015