Anasayfa
 MTBTR'de Bugün 
 Fotoğraflar 
2014 Bisiklet Katalogu
   
 
 Kurallar   IK   Biz Kimiz   İletişim ve Yardım   Hoş Geldin, üye girişi yapın Üye Girişi
 
21 . Kasım . 2017  
Disk Frenler
Frenler 2

Disk Frenler

Yazar: Cüneyt Kazokoğlu
26.3.2004

Geçen sayımızda fren konusuna giriş yaparak jant frenlerine eğilmiştik. Belirttiğimiz gibi bu sayımızda disk frenlerden bahsedeceğiz.

Disk frenler son yıllarda giderek yayılan parçalar dağ bisikleti dünyasında. Bunda (hidrolik) disk frenlerin jant frenleriyle karşılaştırıldıklarında ortaya çıkan güç ve verim avantajları, hava şartlarından bağımsız olarak çalışmaları gibi etkenler önemli rol oynadılar kuşkusuz.

Öte yandan bugün mekanik disk frenler bisikletin değerini artırma, görüntüsünü profesyonelleştirme gibi amaçlarla da en alt sınıf bisikletlerde bile bir nevi gösteriş unsuru olarak rastlanan parçalar.

Bu yazımızda öncelikle disk frenlerin ortak çalışma prensipleri üzerinde duracak, özelliklerinden bahsedeceğiz. Akabinde disk frenlerin aslında bütün avantajlarını öne çıkaran hidrolik disk frenleri ele alacak, son olarak da daha alt sınıf bisikletlerde gördüğümüz mekanik disk frenleri tartışacağız.

Öncelikle disk frenlere niye disk fren deniyor, elbette fren işlemi jant frenlerindeki gibi fren pabucunun janta değil, fren balatasının çelik diske olan baskısıyla gerçekleşiyor. Disk fren sistemini oluşturan öğelere beraber bakalım:
Büyük boyut için tıkla!

Diskler çelikten yapılıyorlar. 160-180-200mm gibi çaplara sahipler, çap arttıkça haliyle fren gücü de artıyor. Son yıllarda düz daire şeklindeki disklerin yanında dalgalı diskler de çıktı. Dalgalı tasarımları dönen kütlenin azalması ile birlikte cüzi miktarda ağırlık tasarrufunun yanı sıra disklerin ısı yalıtımı özelliklerini iyileştirerek uzun süren fren devreleri esnasında daha kolay soğumalarını / daha zor ısınmalarını sağlıyor. Öte yandan teorideki bu avantajlar uygulamada ne kadar gerçekleşiyor, bugün hâlâ “normal” üretilen tepe inişi diskleri olduğuna göre orası da düşündürücü.

Elcikler görünüşte jant fren elciği gibiler, ancak hidrolik disk frenlerde ısınan fren sıvısının genleşmesi için ayrıca bir kap bulunuyor elciğin yanında.

Kaliperler fren balataları ile balataları hareket ettiren pistonları içeren ve asıl kadro ile ön çatala monte edilen parçalar.

Pistonlar elcikten verilen fren etkisi ile fren balatalarını iterek diske yapıştıran parçalar. Balatalar ise diski sıkıştırarak sürtünme ile yavaşlamayı sağlıyorlar. Fren sisteminde kaç piston ve dolayısıyla balata olduğu kaliperin üzerindeki dairelerden belli, 1 daire 2 piston demek. Arazi binişinde 2 piston yeterliyken, serbest sürüş, tepe inişi gibi uzun süreli fren devreleri içeren sahalarda 4 ve hattâ 6 pistonlu disk frenler kullanılıyor.
Grimeca System 17, 6 pistonlu fren
Grimeca System 17, 6 pistonlu fren
Büyük boyut için tıkla!

Disk fren takmak için elbette hem kadronun, hem de ön çatalın buna uygun olması, her iki parçanın da disk fren setini oluşturan fren pistonlarını alacak şekilde tasarlanmış olması şart. Çatal sorun değil, yalnız 5-6 yaşından eski kadroların arkasında kaliper montajı için yer bulunmuyor. Bu durum eski kadrolar için disk fren adaptörü gibi çareler üretilmesine yol açtıysa da disk frenlerin milimetrik ayar gerektirmeleri, zamanla kadroların da yenilenmesi nedeniyle bugün pek rastlanan çözümler değil bunlar.
Amortisör ve kadroda kaliper montaj yerleri
Amortisör ve kadroda kaliper montaj yerleri
Büyük boyut için tıkla!

Disk fren seti takımında bir diğer nokta da diskle ilgili. Diski monte etmek için de elbette özel tekerlek göbekleri (hazneler) gerekiyor. Dolayısıyla jant frenleriyle alınmış bisikletleri diske geçirmek için tekerlek göbeklerini de değiştirmek şart.
Mavic Crossmax disk haznesi
Mavic Crossmax disk haznesi
Büyük boyut için tıkla!

Bütün bunların yanında genel olarak disk frenler jantların fren sisteminin bir parçası olarak kullanılmaması nedeniyle jantların aşınmasını ortadan kaldırıyorlar.

Disk frenler ayrıca özellikle önde çatala yüksek güç bindiriyorlar. Bugün en düşük sınıftaki amortisörlerde bile uluslararası standartlara uygun kaliper alıcısı var. Ancak disk frenlerin yol açtığı baskı nedeniyle öndeki amortisörle birlikte üretici firma tarafından kaç mm çapında disk kullanımına izin verildiğine dikkat etmek kötü sürprizlerle (örneğin amortisör kırılması) karşılaşmamak için gerekli.

Bu girişten sonra gelelim fren çeşitlerine:

Hidrolik disk frenler

Hidrolik disk frenleri açıklamadan önce hidrolik sistemlerin çalışma prensibi konusunda kısa bir bilgi vermek bu sistemlerin mekanik sistemlerle, yani mekanik disk ve jant frenlere göre avantajlarını anlamak açısından gerekli. Yalnız bundan önce hidrolik sistemlere neden hidrolik dendiğini söylemek herhalde yerinde olur: Temeli Yunanca’dan gelen hidrolik kelimesi “su veya başka bir sıvının basıncı ile isleyen” demek. Yani hidrolik fren sisteminde fren kablolarının içinde mekanik sistemlerde olduğu gibi tel değil fren sıvısı bulunuyor. Bu nokta hidrolik fren sisteminin bütün avantajını oluşturması açısından çok önemli.

Hidrolik fren sistemleri, ki bisikletlerdeki sistemle arabalardaki sistem arasında pek de bir fark yok, sıvıların sıkışamama prensibi üzerine kurulu. Aşağıdaki resimlerde de görüleceği üzere kapalı bir sistem içerisinde pistonlardan biriyle itilen sıvı diğer silindir içinde aynı ölçüde yükselerek diğer pistonu yine aynı ölçüde kaldırıyor. Bu nokta hidrolik fren sistemini anlamakta birinci adım. Çünkü hidrolik fren sistemi de aynı şekilde çalışıyor, fren elciğini çekerek birinci pistonu itiyoruz, sıkışan sıvı kaliperin içindeki pistonu ittirerek fren balatasının diske dayanmasını sağlıyor.
Büyük boyut için tıkla!

Hidrolik sistemlerin ikinci büyük avantajı hidrolik basıncın, yani birinci pistonun sıvıyı itmesiyle oluşan basıncın kaldıraç gibi kullanılabilmesi imkanı. Aşağıdaki resimde degörüldüğü özere ince bir silindir içindeki piston ile yapılan baskı silindirlerin genişliği oranında artarak kalın pistona etki ediyor. Yani fren elciğine 10kg’lik bir güç verdiğimiz zaman pistonların oranı örneğin 1:3 oranında ise balatalar diske 30kg’lik bir güç veriyorlar.
Büyük boyut için tıkla!

İşte hidrolik (disk) frenlerin mekanik sistemlere oranla daha güçlü olmaları, “fading” tabir edilen uzun süreli fren devrelerinde fazla ısınma nedeniyle güç kaybı olayını istisnalar haricinde yaşamamaları bu güç oranının yüksek olması ve dolayısıyla frenin daha güçlü olmasında yatıyor.

Tekrar edelim: Hidrolik disk frenlerin en büyük avantajı dolayısıyla mekanik sistemlere oranla (doğru takıldığı takdirde) daha güçlü olmaları. Bu nedenle günümüzde tepe inişi, serbest sürüş gibi inişi ve freni bol sahalarda artık jant freni kullanımı giderek azalıyor.

Genel olarak disk sistemlerinin bir diğer avantajı ise hava şartlarından bağımsız olarak çalışmaları. Lastiğin hemen yanında duran açık bir şekilde jant frenlerinin aksine ıslak havalarda lastiğin taşıdığı su, çamur gibi fren gücünü olumsuz etkileyen unsurlar disk frenlerin çalışmasını etkilemiyorlar. Aynı şekilde kapalı sistem içerisinde sıvı ile çalıştıkları için yine yağmurlu çamurlu ortamlardan sonra mekanik sistemlerdeki tellerin çıkarılması ve kılıfların temizlenmesi işlemi de yok tabii, ne içine çamur girecek bir kılıf var, ne de bakılmadığı (ve kalitesi düşük olduğu takdirde) paslanacak bir tel.

Fren kabloları ile ilgili bir başka nokta da bunların yerleştirilmesi ve konumu hakkında. Hidrolik sistemlerde fren elciğinden gücü aktaran maddenin sıvı olması nedeniyle fren telleri eğilip büküldüğü takdirde bile güç aktarımında kayıp olmuyor.

Bu avantajlara ek olarak fazla bakım gerektirmemeleri ve jantların fren nedeniyle aşınmamaları da yinelenebilir.

Bütün bu avantajlarının yanında elbette kötü yanları da var disk frenlerin. Jant frenlerine oranla yüksek fiyatlarının dışında genel olarak disk frenler jant frenlerine göre daha ağırlar. Bu nedenle gram sayılan yarış ortamlarında arazi binişi sahasında jant frenleri kullanılıyor. Bunun yanında montajının çok ince ayar gerektirmesi nedeniyle yarış ortamında tekerlek değişimi esnasında güçlük çıkarması arazi binişi yarışlarında jant frenlerine sadık kalınmasında önemli bir etken.

Bunun yanında her ne kadar bakım gerektirmediği, güvenilir çalıştığı bir gerçek olsa da hidrolik disk frenlerinde sistem bir şekilde zedelendiği zaman, yani örneğin fren kablosunda bir yırtık vs. oluşup da kapalı sistem açıldığı zaman bütün sistem tamamen işlevini kaybediyor, ki nadir de olsa medeniyetten uzak bir yerde basa geldiği zaman çok kötü bir dert. Bu mekanik sistemlerde yaşanmayan bir hadise.
Magura Louise FR
Magura Louise FR
Büyük boyut için tıkla!

Yine sistemle bağlantılı olarak hidrolik sistemin içine hava girmesi durumu söz konusu. Bu durumda hidrolik basınç tam olarak aktarılamadığı için fren gücü kayboluyor.

Bir diğer konu disk frenlerin çetrefilli montaj işlemi. Disk frenler çatal ve kadrodaki kaliper yuvaları olsun, balataların disklere olan mesafesi olsun milimetrenin kesirlerine varacak ölçüde ince şekilde yerleştirilmesi gereken parçalar. Aksi takdirde fren gücü kaybı değil ama devamlı bir ötme, tek taraflı balata yenmesi gibi sorunlar oluşuyor. Islak havalarda disk frenler de çoğunlukla ötme yapıyorlar, ki ötme gerçekten disk freni kullananların en çok karşılaştığı ve en sinir bozucu sorunlardan.

Mekanik disk frenler

Mekanik disk frenler sistem olarak jant frenlerine benziyorlar. Kapalı bir sistem içinde sıvı ile çalışan hidrolik frenlerin aksine mekanik disk frenlerinde de aynı jant frenlerinde olduğu gibi fren elciğinin çekilmesi ile güç bir tel aracılığıyla kalipere aktarılıyor. Dolayısıyla hidrolik frenlerin en büyük avantajı olan hidrolik basıncın katlanarak artması mekanik disk frenlerde yok. Ve yine dolayısıyla mekanik disk frenler iyi jant frenlerden daha güçlü değiller, daha yüksek verim sağlayamıyorlar.

Öte yandan mekanik disk frenler çok ucuza mal edilebiliyorlar, bu nedenle gösteriş unsuru olarak müşteri çekmek amacıyla yaygınca kullanılıyorlar. Özellikle süpermarket sınıfı bisikletlerde günümüzde neredeyse devamlı olarak mekanik disk kullanılması bunun bir göstergesi.

Bunun yanında sıvı ile çalışmadıkları için tellerin konumu büyük önem taşıyor. Kırılan, doğru yerleştirilmemiş teller mekanik disklerde güç kaybına neden oluyorlar.

Velhasıl mekanik disk frenlerin iyi jant frenlerle karsılaştırıldıklarında iki avantajı kalıyor, onlar da mekaniklikten ziyade disk frenlerin sistemden gelen avantajları, yani ıslak havalarda lastiklerden uzak olmaları nedeniyle hava şartlarından fazla etkilenmemeleri ve jantların aşınmaması. Bugün istisnalar dışında (örneğin eski Avid, Hayes modelleri gibi) kaliteli bir jant freninin kuru havalarda fren verimi açısından mekanik disk frenden bir eksiği yok diyebiliriz.

Bütün bunların yanına mekanik disk frenlerin ağırlığı da eklenince mekanik disk frenlerin ne kadar getirisi ne kadar götürüsü olduğu havada kalıyor. Dolayısıyla bisiklet alımında disk frenin cazibesine kapılmayarak modelini, tipini öğrenmek, getirisini götürüsünü doğru tartmak önemli.

Bu yazımızda disk frenlerinin tekniği, çeşitlerini ele aldık. Önümüzdeki sayılarımızda atölye bölümümüzü disk fren montajında dikkat edilmesi gereken noktalar, disk frenlerde çıkabilecek sorunlar ve çözümlerine ayıracağız.

 

 
Yayın Sponsoru
  Teknoloji - Donanım

Elektrikli Dağ Bisikletleri Ne Getiriyor?
Elektrikli bisikletler son birkaç yıldır bisiklet dünyasındaki en önemli gelişmelerden sayılıyorlar. Bisiklete binen insan sayısın ... Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Ayakkabılar
“Dost başa bakar, düşman ayağa” derler, 51. yapılan TUR’da yarışan sporcular biz amatörlerin rakibimiz olamaz ama biz yine de ayak ...
Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Bisikletleri

Etixx – Quickstep


Marka / Model: Specialized Venge
Çekiş Sistemi: FSA K-Force Light aynakol / Shi ...
Devamı » » » 

Eki.14 Mavic, Fox, 661, Met ve Scott'ın...
Tem.14 Shimano Ultegra 6800 Testi
Haz.14 SRAM X0 2x10 Grup Testi
Haz.14 MTBTR'de Yazlık Testler
Şub.13 Merida 2013/14 Model Yılı Yenil...
Tem.12 99. Fransa Turu'nda Bisiklet ve ...
Haz.12 Sedona İstanbul Yollarda
Haz.12 Kaskı Doğru Takmak
Auğ.11 3x10 Shimano XT Testi
Tem.11 Mamut Trailers Testi
Nis.11 Shimano'nun İki Yeni Rüzgarlığın...
Şub.11 Specialized bgFit Deneyimi
Tem.10 Değişik Vites Oranları Ne Getiri...
Haz.10 Scott Genius LongTravel, Yeni Sc...
May.10 Sigma Topline 2209
Mar.10 DT Swiss & Schwalbe RideCamp
Ksm.09 Karbon Hakkında Soru-Cevap
Tem.09 AFC Ürünlerini Test Ettik!
Haz.09 Scott'ın 2010 Model Yenilikleri
Şub.09 Shimano'nun Yeni Orta Yolu: SLX
Eki.08 Fox 2009: Dünyanın En İyi XC Kom...
Haz.08 Sigma Sport Powerled Black Testi
Teknoloji - Donanım Arşivi

 

İlgili Linkler:  

yayin   Disk Fren Soruları  
yayin   Fren Çeşitleri  
yayin   Yeni Disk Fren Alırken  
yayin   Disk Fren Soruları  

  Bu yayın 39296 kez okundu.
  Bu siteden yapılacak alıntılarda kaynak gösterilmesi ahlak kurallarına uygun olacaktır. Bu yazı yazarın sorumluluğundadır.
  Hukuki bir durumda MTBTR.com sorumlu tutulamaz.


 

 
  Yarış Dünyasından  |  Atölye  |  Panorama  |  Teknoloji - Donanım  |  Patika  |  Sağlık ve Antrenman  | 
  Biz Kimiz  |  İletişim ve Yardım  |  İnsan Kaynakları

Hukuki Şartlar & Gizlilik Hakları |  mtbtr.com™ 2001 - 2015