Anasayfa
 MTBTR'de Bugün 
 Fotoğraflar 
2014 Bisiklet Katalogu
   
 
 Kurallar   IK   Biz Kimiz   İletişim ve Yardım   Hoş Geldin, üye girişi yapın Üye Girişi
 
24 . Eylül . 2017  
İki Diskin Ötesi
Yeni Disk Fren Alırken

İki Diskin Ötesi

Yazar: Cüneyt Kazokoglu
28.1.2006

Son 10 yılda dağ bisikletçiliğinden en önemli gelişme nedir?“ sorusuna verilebilecek cevaplardan biri süspansiyon alanındaki gelişmeler ise diğeri de elbette disk frenlerdir. Disk frenler hakkında biz de sayfamızda makâleler sunduk, ayrıca MTBTR Forumu’nda da bu tür frenlerin Türkiye’de giderek yayıldığına şahit oluyoruz. Haliyle disk frenler „öne arkaya birer disk, bir de kaliper / hidrolikler mekaniklerden iyi“ reçetesi ile geçiştirilebilecek ürünler değiller. Arkalarında bayağı geniş bir teknoloji ve araştırma birikimi var.

Dolayısıyla bu yazımızda daha önceki disk frenler yazımızda yazdığımız üzere disk frenlerin çalışma prensipleri, hidrolik sistemin avantajları vb. konuların ötesine bir bakış atacağız.

Dalgalar, delikler…

Sorulabilecek bir soru disklerin dalgalı veyâhut delikli tasarımlarının ne işe yaradığı. Elbette disk fren üreticileri bu tarz diskler kullanarak göz alıcılığı arttırmayı amaçlamıyorlar (aşağıda resmi bulunan diskte öyle olsa da).

Red Raven disk
Red Raven disk
Büyük boyut için tıkla!

Kezâ ağırlık tasarrufu da ön planda değil. Gerçek şu ki disk fren üreticileri diskleri tasarlarken dalgaların şekli, deliklerin sayısı ve konumları gibi konularda bayağı kafa patlatıyorlar. Delikler kir ve yağmur suyunu yakalayarak diskin yüzeyinin nispeten kuru ve temiz kalmasını sağlıyor, ayrıca fren esnasında havalandırmayı mümkün kılarak „fading“ dediğimiz yüksek ısı nedeniyle fren gücünün kaybı durumunun ortaya çıkmasını önlüyorlar.

Yağlar, hidrolikler…

Hidrolik frenlerin en önemli özelliği haliyle hidrolik sistemleri, yani bir sıvı aracılığı ile güç aktarımına imkân tanımaları. Fakat fren üreticileri tek bir fren sıvısı kullanmıyorlar, her üreticinin kendi fren tasarımında öngördüğü fren sıvıları mevcut. Bu fren sıvılarını iki büyük grup altında toplayabiliriz, DOT türü sıvılar ve mineral yağlar. Baştan söylenmesi gereken, üreticilerin kendi fren sıvılarının çok kısıtlı (DOT’lar kendilerinden düşük DOT’lar ile) alternatiflere sahip oldukları ve birbirleri ile değiştirilmemeleri gerektiği.

Örneğin DOT 3-5.1 türü fren sıvılarının bileşimleri farklı. DOT 3-4-5.1 polialkilen, glikoleter ve borester temelli, DOT 5 (DOT 5.1 değil!) silikon temelli bir sıvı. DOT kelimesinden sonraki rakam sıvının kaynama seviyesini gösteriyor. DOT 3 en çabuk kaynayan sıvı, dolayısı ile pek de makbul değil, ya da âcil durumlarda kullanılıyor. Hayes, Grimeca, Forumula, Hope, Promax gibi markalar DOT sıvısı kullanıyorlar. Magura ve Shimano ise mineral yağ kullanıyorlar.

Çeşitli fren sıvıları
Çeşitli fren sıvıları
Büyük boyut için tıkla!

Bunların kendi yağları arasında da bayağı farklar var. Mineral yağ basınca yüksek mukâvemet sunuyor, sabit sıcaklığa sahip, paslanmayı önlüyor ve çok yaygın olduğu için nispeten ucuz. Bir zaaf olarak belirtilebilecek nokta mineral yağların higrofob karakteri nedeniyle, ki bütün yağların ortak özelliği bu, sistemin içinde olası buğulanma nedeniyle oluşan suyun fren sıvısı ile birleşmemesi. Aynı sudaki zeytinyağının suya karışamaması gibi düşünebiliriz bunu. Bu durum bir sorun oluşturuyor, çünkü henüz mineral yağ için tehlike arz etmeyen 100°C’de kaynayan su gaz halini alıyor. Gazlar sıvıların aksine hidrolik sistemlerin temelini oluşturan sıkışamama gibi bir özelliğe sahip olmadıklarından bir süre sonra bu durum gittikçe fren gücünün kaybolmasına yol açıyor. Yukarıdan freni sıkılınca sıkışamayan sıvı aşağıdan kaliperdeki pistonu ittireceği yerde sistemde oluşan gaz sıkışıyor ve fren gücü boşa gidiyor.

DOT sıvıları ise buğulanma sonucu oluşan suyu „hazmedebiliyorlar“. Ayrıca paslanmayı önleyici ek maddeler de içeriyorlar. Aynı mineral yağ gibi sabit bir sıcaklığa ve basınca dayanıklılığa sahipler. Yalnız kimyasal bileşimleri DOT sıvılarını çevreye ve doğaya zararlı maddeler yapıyor. Boya ve kaplama maddelerine karşı son derece zararlı, deriden yağı ve su moleküllerini anında çekiyor. Tabii ki mineral yağ ile de çiçek sulanmıyor, ama çevreye daha dost bir madde. Dolayısıyla DOT sıvısı değişiminden sonra fren hidroliğini toprağa dökmek, ciltle yoğun temas vs kaçınılması gereken adımlar. Motorlu taşıtlarda DOT kullanılıyor, ancak haliyle motorlu taşıtların fren sıvıları değişimi bir tâmirhânede işin ustaları tarafından hallediliyor, kullanma kılavuzu ile evin salonu veya balkonunda değil.

Aşağıdaki çizelgede belli başlı markaların kullandıkları fren sıvıları ve bunların –varsa- alternatifleri bulunuyor. Diğer marka ve modeller için üreticilerin sayfalarından bilgi edinilebilir.

Büyük boyut için tıkla!

Farklı parçaların karışımı

Disk frenlerini parça parça alanların sıkça sorduğu sorulardan biri „X markasının kaliperi ile Y markasının diski, A markasının elcikleri ile B markasının kaliperini birlikte kullanabilir miyim?“ tarzı sorulardır. Bu durum son zamanlarda bilhassa Shimano’nun „centerlock“ sistemine geçmesi ile birlikte daha sık kendini göstermeye başladı. Baştan söylenebilecek olan şu: Çalışan bir sistem her zaman doğru diye birşey yok. En önemli nokta fren gibi güvenliği birincil etkileyen bir unsurda bu tarz denemelere girilmemesi gerektiği, ayrıca fren sistemlerinde farklı parça kullanımlarının üreticinin garantisini kaldırdığı.

Önce farklı üreticilerin disk ve kaliperlerine bakalım. Elbette bu şekilde bir sistemin çalışmaması için neden yok. Yalnız yukarıda belirttiğimiz üzere disklerin delikleri, dalgaları vs. hepsinin arkasında uzun mühendislik çalışmaları yatıyor. Fren performansı ve daha önemlisi ısı yalıtımı belirli disklerin belirli kaliperler/balatalar ile kullanılacağı öngörülerek hesaplanıyor. Bunun yanında farklı disk kullanımında önemli bir nokta disklerin balatayla temas ettikleri bölümün eni (bkz. aşağıdaki resim).

Temas bölgesinin eni mühim
Temas bölgesinin eni mühim
Büyük boyut için tıkla!

Haliyle her diskte bu kısım aynı ende değil. Bu kısmın eni kaliperlerin ve dolayısıyla fren balatalarının boyutları tasarlanırken göz önünde bulunduruluyor. Örnek olarak Magura Marta modelinin son derece dar olan diskini Hayes kaliperleri ile kullandığımızda temas kısmı çok daraldığı için balatalar sadece kısmen aşınıyorlarve ısı yalıtımı kötüleşiyor. Dolayısıyla farklı disk-kaliper kombinasyonlarını mümkünse hiç kullanmamak, kullanmak zorunda kalınırsa da disklerin en azından balata ile temas ettikleri bölümün genişliğinin birbirlerine yakın olmalarına dikkat etmek gerek. Her halükârda „centerlock“ göbekler ile başka markaların 6 vidalı diskleri kullanılmak isteniyorsa bir adaptöre başvurmak en iyi çözüm. Bu tarz adaptörler bilhassa 6 vidalı fren üreticilerinin ürün yelpazelerinde yer alıyorlar. Örneğin 6 vidalı disk üreten Magura’nin veyâhut hem 6 vidalı, hem „centerlock“ tipi göbek üreten DT Swiss’in bu tarz adaptörleri mevcut.

Magura centerlock adaptörü
Magura centerlock adaptörü
Büyük boyut için tıkla!

DT Swiss centerlock adaptörü
DT Swiss centerlock adaptörü
Büyük boyut için tıkla!

Başka bir kombinasyon ise örneğin farklı üreticilerin elcikleri ile kaliperleri. Her üretici kendi parçalarını kendi hidrolik sistemine göre tasarladığı için böyle birşey mümkün değil. Parçalar uysalar bile yukarıda değindiğimiz fren sıvısı sorunu, bu parçaların belirli fren sıvıları için tasarlanmış olmaları vb. sorunlar ortaya çıkar. Dolayısıyla bu tarz bir uygulamaya hiç girmemek en iyisi.

Yeni diskleri beklenen verime ulaştırmak

Yepyeni disk frenleri ile ilk defa tura çıkanların pek çoğunun ilk frenlerde biraz olsun hayal kırıklığı yaşadıkları bir gerçek. Bunun nedeni henüz hiç fren yapılmamış disklerin öngörülen fren güç ve verimine ulaşmaları için belirli bir süre kullanılmaları gerektiği. Bu noktada da üreticilerin değişik ama benzer tavsiyeleri var. Örneğin Hayes yeni alınan frenlerde diskler tamamen yağdan ve kirden temizlendikten sonra (meselâ alkol ile) bisiklete binip 15-20 defa saatte 25km hızdan durana kadar fren yapılmasını, ürünlerinin ancak bu tarz bir uygulamadan sonra tam fren gücünü verebileceğini belirtiyor. Kezâ Magura’nın da sürekli olarak hatırlattığı 30x30 kuralı var: Yani saatte 30km hızdan 30 defa fren. Bu kadar işle uğraşmak istemeyenler yepyeni frenleri ile çok anî fren gerektirmeyen orta boyda bir tura çıkabilirler, turun sonunda frenlerin gücü hissedilir derecede artmış olacak.

Disk kalınlığı

Disk fren alırken de aldıktan sonra bilinen şey haliyle balataların zaman içinde aşınacağı ve düzenli aralıklarla değişmeleri gerektiğidir. Peki diskler hiç aşınır mı? Elbette. Lâkin bir diski tehlike arz edecek kadar aşındırmak için onbinlerce km gitmek gerek. Dolayısıyla bu sorun disk frenlerin fazlasıyla zorlandığı iniş veya tandem türü bisikletlerde daha çabuk ortaya çıkabilir. Yalnız önemsiz bir nokta değil. Aşağıdaki resimde görüldüğü üzere incelen bir diskin ısıya mukâvemeti azalıp tahrip olacağı için tehlike oluşturacağı âşikâr.

Büyük boyut için tıkla!

Magura markası normalde 2mm kalınlığındaki disklerini 1,7mm’de değiştirmeyi öneriyor. Hayes için de alt sınır 1,7mm olarak verilmiş. Shimano kendine bir nebze daha güveniyor olmalı ki disklerini 1,3mm’ye kadar kullanmaya izin veriyor. Disklerin kalınlığını ölçmek için sıradan bir kumpas yeterli. Bu ölçüye dikkat etmek bilhassa 2. el disk fren alırken gerekli.

Sabit – yüzer kaliper

Disk frenlerin kaliperlerinin arkasında da haliyle bayağı teknolojik birikim yatıyor. Bugün disk frenlerde (sadece bisikletlerde değil, motorlu taşıtlarda da) iki tip kaliper kullanılıyor. Sabit kaliper ve yüzer kaliper. Aşağıdaki çizimlere sırasıyla bakalım.

Sabit kaliper
Sabit kaliper
Büyük boyut için tıkla!

Sabit kaliperde adından da anlaşılacağı gibi kaliper sabit. Fren sıvısı sabit kaliperin içine girip pistonları ve dolayısıyla balataları her iki taraftan eşit seviyede diske doğru itiyor. Bu konumda kaliper birimi kesinlikle hareket etmiyor.

Hareketli/yüzer kaliper
Hareketli/yüzer kaliper
Büyük boyut için tıkla!

Yüzer kaliperde ise fren sıvısı bir taraftan gelip önce birinci pistonu itiyor, tek taraftaki balata fren diskine baskı uygulayınca haliyle kaliperin yüzer kısmı da çekilip diğer taraftaki balatanın diske baskı yapmasını sağlıyor.

Sabit veya yüzer kaliper tercihi hidrolik frenlerde öne çıkan bir durum, çünkü fren sıvısının ne şekilde kalipere aktarılacağını belirliyor. Yüzer kaliperde kaliperin bir kısmı hareketli olduğu için kısmen diske sürtme durumu ortaya çıkabilir, sabit kaliperde disk tam ortaya gelecek şekilde ayarlandığı takdirde sürtme hâli yaşanmaz.

Endüstri son yıllarda sabit kaliperde fren hidroliğinin her iki taraftan da gelme zarûreti nedeniyle daha büyük olması, dolayısıyla nispeten yüksek üretim masrafları nedeniyle yüzer kalipere yönelmiş durumda. Ancak elbette her iki model de bugün kullanılıyorlar. Fakat ufak tefek farklar dışında fren verimi veyâhut gücü açısından her iki sistemin birbirine üstünlüğü yok.

Egzotik ürünler

Bisiklet teknolojisinin her alanında olduğu gibi disk frenlerde de bugüne kadar denenmiş bir sürü fikir var. Bunlardan bâzıları tutunamamışlar, bâzıları çok ufak sayıda üretilmeye devam ediyorlar. Fren sıvıları konusunda belirttik, bisikletlerin disklerinde ortaya çıkan ısılar motorlu taşıtlardakilerden çok daha düşük. Dolayısıyla motorlu taşıtlardaki disklerin havalandırma ihtiyacı bisikletlerdekinden çok daha yüksek. Ve yine dolayısıyla bisikletlerde olduğu gibi delikler, dalgalar bu ihtiyacı karşılamaya yetmiyor. Üreticilerin geliştirdiği teknolojilerden biri de iki diski aralarında boşluk olacak şekilde birbiriyle birleştirmek, disklerin arasında hava deverânı sağlamayarak ısıyı düşük tutmak.

Araba diski
Araba diski
Büyük boyut için tıkla!

İçten havalandırmalı bu disk sistemini bisiklete uygulayan ve Hope markasının frenleri için içten havalandırmalı disk üreten İsviçreli Sticha firması var. Elbette uygulamada bir getirisi olmayan ama görsel olarak bisikleti ilginç kılan bir ürün.

İçten havalandırmalı disk
İçten havalandırmalı disk
Büyük boyut için tıkla!

Bir başka egzotik ürün göbeğe değil janta monte edilen disk. Motosikletlerle ilgilenenler Harley Davidson motosikletlerinin türevi diyebileceğimiz Buell markasını ve bu markanın modellerinde kullandığı bu yöntemi hatırlayacaklardır.

Buell freni
Buell freni
Büyük boyut için tıkla!

Bisikletlerde de aşağıdaki resimde gözükeceği gibi böyle bir uygulama yapmak mümkün.

Janta takma disk
Janta takma disk
Büyük boyut için tıkla!

Disk frenler, hidrolik diskler vb. konularda yazacak çok fazla konu var. Bu yazımızda disk almadan önce dikkat edilecek bazı noktalara değindik. Önümüzdeki bültende disk frenleri aldıktan sonra çıkabilecek sorunları nasıl giderebileceğimizi konuşacağız.

Disk frenler

Fren sistemleri karşılaştırması

Ürün resimleri üretici sayfalarından alınmıştır.

 

 
Yayın Sponsoru
  Teknoloji - Donanım

Elektrikli Dağ Bisikletleri Ne Getiriyor?
Elektrikli bisikletler son birkaç yıldır bisiklet dünyasındaki en önemli gelişmelerden sayılıyorlar. Bisiklete binen insan sayısın ... Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Ayakkabılar
“Dost başa bakar, düşman ayağa” derler, 51. yapılan TUR’da yarışan sporcular biz amatörlerin rakibimiz olamaz ama biz yine de ayak ...
Devamı » » » 

Türkiye Bisiklet Turu Bisikletleri

Etixx – Quickstep


Marka / Model: Specialized Venge
Çekiş Sistemi: FSA K-Force Light aynakol / Shi ...
Devamı » » » 

Eki.14 Mavic, Fox, 661, Met ve Scott'ın...
Tem.14 Shimano Ultegra 6800 Testi
Haz.14 SRAM X0 2x10 Grup Testi
Haz.14 MTBTR'de Yazlık Testler
Şub.13 Merida 2013/14 Model Yılı Yenil...
Tem.12 99. Fransa Turu'nda Bisiklet ve ...
Haz.12 Sedona İstanbul Yollarda
Haz.12 Kaskı Doğru Takmak
Auğ.11 3x10 Shimano XT Testi
Tem.11 Mamut Trailers Testi
Nis.11 Shimano'nun İki Yeni Rüzgarlığın...
Şub.11 Specialized bgFit Deneyimi
Tem.10 Değişik Vites Oranları Ne Getiri...
Haz.10 Scott Genius LongTravel, Yeni Sc...
May.10 Sigma Topline 2209
Mar.10 DT Swiss & Schwalbe RideCamp
Ksm.09 Karbon Hakkında Soru-Cevap
Tem.09 AFC Ürünlerini Test Ettik!
Haz.09 Scott'ın 2010 Model Yenilikleri
Şub.09 Shimano'nun Yeni Orta Yolu: SLX
Eki.08 Fox 2009: Dünyanın En İyi XC Kom...
Haz.08 Sigma Sport Powerled Black Testi
Teknoloji - Donanım Arşivi

 

İlgili Linkler:  

yayin   Frenler 2  
yayin   Disk Fren Soruları  
haber   Yeni Hope Mono Mini Pro  
yayin   Eğri Diski Düzeltmek  

  Bu yayın 16424 kez okundu.
  Bu siteden yapılacak alıntılarda kaynak gösterilmesi ahlak kurallarına uygun olacaktır. Bu yazı yazarın sorumluluğundadır.
  Hukuki bir durumda MTBTR.com sorumlu tutulamaz.


 

 
  Yarış Dünyasından  |  Atölye  |  Panorama  |  Teknoloji - Donanım  |  Patika  |  Sağlık ve Antrenman  | 
  Biz Kimiz  |  İletişim ve Yardım  |  İnsan Kaynakları

Hukuki Şartlar & Gizlilik Hakları |  mtbtr.com™ 2001 - 2015